We behandelen kenniswerkers als muzikanten die allemaal in de Josti-band spelen

Het MBA-denken past niet meer bij deze tijd, vindt organisatieadviseur en auteur Jaap Peters. Door de focus op aandeelhouderswaarde zijn we tenslotte in de crisis beland. “We zijn als in de film The Matrix de batterijen in het systeem van iemand anders. En we lopen leeg.”

Hij kan zich er regelmatig bijzonder druk om maken. De hoeveelheid regels en procedures waarmee bedrijven en overheid het werkplezier van werknemers vergallen. Organisatieadviseur Jaap Peters schreef er een bestseller over: ‘Intensieve Menshouderij’. “Het is ongelooflijk hoeveel organisaties nog steeds volgens de ‘Scientific Principles’ van Frederick Taylor uit 1911 opereren. Een van de principes was dat je het werk zo moet opsplitsen dat zelfs een intelligente gorilla het kan doen zodat een werknemer geen overzicht meer heeft en vervolgens een planner nodig is. Laat medewerkers vooral niets zelf bedenken of uitvoeren. Dan wordt het een zooitje. Ik zeg wel eens tijdens een lezing dat we kenniswerkers nog steeds behandelen alsof we in het industriële tijdperk leven. Oftewel we behandelen professionele muzikanten alsof ze allemaal in de Josti-band met kleurtjes spelen.”

Om gek van te worden
Het is volgens hem af en toe om ronduit gek van te worden. “Ik hoorde onlangs van een overheidsorganisatie waarbij ze 14.000 functieomschrijvingen hebben. Ook sprak ik een arts in een verzorgingstehuis die zegt zo’n 60% van zijn tijd aan administratie kwijt te zijn. Hij begreep goed dat klanten niet tevreden waren, maar als hij de formulieren niet invult, wordt er niets betaald.” Gelukkig zijn er ook initiatieven als Buurtzorg Nederland, waarbij bijna 5.000 medewerkers toe kunnen met slechts 20-25 man overhead.

Minder regels en procedures
Hij geeft zo’n 150 tot 200 lezingen per jaar. Zijn pleidooi voor meer vakmanschap en minder regels en procedures valt steeds in goede aarde. “Ik vraag of mensen thuis ook zo doen als op het werk en dan geef ik een voorbeeld van een functioneringsgesprek met mijn vrouw. Ze vraagt bijvoorbeeld om donderdag het vuilnis buiten te zetten. Maar het vuilnis wordt donderdagochtend opgehaald om 07.00 uur, dan moet ik het dus eigenlijk op woensdagavond buiten zetten. Dan zeg ik toch ook niet: ‘sorry schat, dat stond niet in de procedure.’ Het is vaak allemaal boerenverstand. Iedereen zit dan in zo’n zaal instemmend te knikken om zich vervolgens weer dood te vergaderen.”

Ongeïnspireerd en angstig
Eigen verantwoordelijkheid is ook niet voor iedereen plezierig. Peters geeft het voorbeeld van de verkeerspleinen in onder andere Drachten waar geen verkeersborden en strepen op de weg staan. Het aantal ongelukken liep terug omdat mensen voorzichtiger gingen rijden. Toch willen de bewoners de borden vaak weer terug. “Bij minder regels zijn we voorzichtiger, maar blijkbaar willen we liever in het ziekenhuis belanden met de gedachte dat je voorrang had. Dan weten we tenminste waar we aan toe zijn”, zegt hij lachend. “Waarschijnlijk zijn we met zijn allen een beetje lamgeslagen door alle regels en procedures. Ik zie het al bij stagiaires. Die moeten zo’n gedetailleerd voorgekookt verslag schrijven, daar word je vanzelf ongeïnspireerd en angstig van. We zijn als in de film The Matrix de batterijen in het systeem van iemand anders. En we lopen leeg.”

Aandeelhouderswaarde?
Hij is bepaald geen fan van het Angelsaksisch model lukraak toepassen waarbij de aandeelhouderswaarde boven alles verheven staat. “In Amerika zijn 85% van de bedrijven beursgenoteerd. Hier is dat nog geen 15%. Toch zijn ook bijna al onze modellen, opleidingen en boeken van Amerikaanse oorsprong”, zegt hij. Een MBA is ook weer vooral op aandeelhouderswaarde creëren gericht. En dat is waardoor we in een wereldwijde crisis zijn beland. We verwarren volgens hem steeds twee belangrijke vragen: ‘Wanneer is iets goed en efficiënt georganiseerd? En ‘wanneer ga je geld  verdienen voor de aandeelhouder?’

Bovenbazen
“We weten allemaal wat er met ABN Amro is gebeurd. De dienstverlening of producten worden er niet beter op, maar vooral een paar mensen nog rijker.” Peters liet onlangs door het tijdschrift Management Team optekenen dat als Nederland had vastgehouden aan de oorspronkelijke Europese organisatievormen, de crisis ons minder hard had getroffen. Hij vergelijkt in het artikel de manier waarop een groep aandeelhouders opereren met de door Marten Toonder bedachte Bovenbazen, een groep superrijken die uit verveling onderling bedrijven uitruilen met de volgende geboden: geef nooit geld weg, bevorder slijtage en verveling, roei de natuur uit en ga niet om met minvermogenden.

Ga bij een vereniging
Hij adviseert als management development-opleider om eens een paar jaar voor een vereniging te werken als bestuurslid. Daar leer je drijfveren kennen en goed samenwerken zonder hiërarchie, bonussen, handboeken, budgetten en procedures. Zelf is hij voorzitter van een voetbalclub waar hij geen enkele moeite heeft om vrijwilligers te vinden. “Het is elke keer weer verbazingwekkend hoe iemand die zogenaamd geen leiding kan geven in het bedrijfsleven, bij ons wel een uitstekende coach van het 1e team is.”

Blindengeleidehond
Leidinggevenden moeten volgens Peters de randvoorwaarden creëren zodat professionals hun werk goed kunnen doen en de regie weer terug veroveren. “Nu zijn er zoveel procedures, certificaten en regels dat we nauwelijks nog aan werken toekomen.” Hij laat wel eens een filmpje zien van een geleidehond voor blinden. Die zijn er op getraind om hun baas er op te attenderen als zich een onveilige situatie voordoet. Dat is een mooie analogie voor leidinggevenden, vindt hij. “Zelfs een hond kan dat leren, nu jij nog.”

Jaap Peters (56) is organisatieactivist, mede-eigenaar van adviesbureau DeLimes nieuw organiseren, auteur en initiatiefnemer van het kwartaalmagazine Slow Management. Hij publiceerde meerdere bestsellers zoals ‘Intensieve Menshouderij’ (2004), ‘Bij welke reorganisatie werk jij? (2009)’, ‘Het Rijnland Boekje’ (2009) en Nieuw Europees Organiseren (2011). Peters is een voorstander van organisatieontwikkeling via de Rijnlands/Europese benadering: organiseren op basis van vakmanschap, verbinding en vertrouwen. Jaap horen spreken op 10 mei? Meld je dan nu aan voor het derde Go Beyond MBA event.

 

www.jaappeters.nl . volg Jaap op Twitter @jaappeters

 

Tekst: Dominique Haijtema